Eduardo Halfon / Anlatının Mesafesi

Eduardo Halfon, kişisel deneyimlerle kurmacanın sınırlarında dolaşan kalemiyle ve kendine özgü anlatı dünyasıyla çağdaş Latin Amerika edebiyatının dikkat çeken yazarları arasında yer alıyor. Parçalı anlatımı, zamanlar arasında kurduğu geçişler ve sessizliklere bıraktığı alanla okuru belleğin, kimliğin ve geçmişin izini sürmeye davet ediyor.

Halfon, Prix Médicis étranger ve Premio de la Crítica ödüllerini kazanan Tarantula adlı romanında çocukluk, tarihsel travma ve kuşaklar arasında aktarılan korkular etrafında şekillenen bir anlatı kuruyor. Bireysel hafızayla kolektif belleğin kesiştiği hikâye, Guatemala’daki bir çocuk kampında başlayıp, geçmişin farklı zaman ve coğrafyalarda yeniden ortaya çıkmasıyla sınırlarını genişletiyor. Ancak Tarantula, yalnızca geçmişin travmalarıyla değil, bu travmaların nasıl hatırlandığı, aktarıldığı ve insanın kimliğini nasıl biçimlendirdiğiyle de ilgileniyor.

Rafine Oda olarak Eduardo Halfon ile Tarantula üzerine; çocukluğun bugüne sızan izlerini, tarihsel travmaların kuşaklar arasındaki yolculuğunu, korkunun ve kimliğin edebiyatla ilişkisini, ayrıca yazarlığının ardındaki düşünsel ve biçimsel arayışları konuştuk.

Keyifli okumalar.

Kitabın adı olan Tarantula, daha ilk karşılaşmada okurda bir tehdit ve tedirginlik duygusu yaratıyor. Oysa roman ilerledikçe korkunun asıl kaynağının çok daha farklı olduğu anlaşılıyor. Bu ismi seçerken sizin için öncelikli olan neydi?

Tarantula fikri, daha doğrusu imgesi, zihnimde hemen belirdi. Bunun öncesinde herhangi bir düşünce süreci ya da planlama yoktu. İlk sayfayı yazdığım anda bu fikir kendiliğinden ortaya çıktı ve hemen hoşuma gitti. Çünkü yalnızca “tarantula” kelimesini söylemeniz bile bazı insanlarda korku uyandırmaya yeter, değil mi? Bir de onu, örneğin kitabın kapağında gösterdiğinizi düşünün. Dolayısıyla bu kelime ya da imge, doğası gereği, daha ilk anda atmosferi belirleyen bir güce sahip. Ben de ilk sayfada tam olarak bunu yapmak istedim.

Sonrasında her şey bu fikrin etrafında şekilleniyor. Anlatı, ortada bir tarantula olup olmadığına dair ilerleyen bir tür korku hikâyesine dönüşüyor. Aslında kitapta bir tarantula yok. Ama onun varlığına dair fikir, yokluğundan çok daha güçlü.

Romanda kampın başlangıcında çocuklara öğretilen hayatta kalma becerileri, bir noktadan sonra korkutucu bir deneyime dönüşüyor. Bir çocuğa gelecekte karşılaşabileceği şiddeti öğretmek için ona şiddeti yaşatmak, yalnızca eğitim anlayışının bir yanılgısı mı, yoksa şiddetin kendisini yeniden üreten bir mekanizma mı?

Bir çocuğu şiddet konusunda eğitmek amacıyla şiddete maruz bırakmak, eğitim anlayışına ilişkin bir yanılgıdır.

Bu mesele, kamptaki deneyime biraz daha derinlemesine bakmamızı sağlıyor. Burada söz konusu olan şey bir canlandırma (reenactment). İngilizcede tam da aradığım kelime bu. İspanyolcada bunun tam karşılığı olan bir kelimemiz yok. Türkçede var mı, emin değilim. Burada kastettiğim, canlandırma yoluyla öğretmek; yani bir şeyi yeniden sahneleyerek öğretmek. Aslında bu yöntem, kuramsal olarak iyi bir fikir. Bir öğretmen olarak tiyatroyu ya da rol yapmayı eğitim amacıyla kullanabilirsiniz.

Örneğin, ben büyürken Amerika Birleşik Devletleri’nde kölelik konusunu işlerken bu yönteme sık sık başvurulurdu. Bir öğretmenimin, kölelerin tanıklıklarını daha iyi anlayabilmemiz için bizden bu tanıklıkları sahnelememizi istediğini hatırlıyorum.

Dolayısıyla, en temel düzeyde bakıldığında, burada ters giden, rayından çıkan didaktik bir eğitim uygulaması söz konusu. Bu insanlar yöntemi belki de aşırı uçlara taşıyorlar. Evet, bu aynı zamanda şiddeti öğretebilmek için şiddete başvurmanın ya da nefreti öğretmek için nefreti kullanmanın bir yolu ki bu son derece tehlikeli bir şey.

Metinde geçmiş, tamamlanmış bir zaman diliminden öte farklı kuşakların hayatlarına sızmaya devam eden bir gerçeklik olarak karşımıza çıkıyor. İnsanların kendilerinin yaşamadıkları tarihsel travmaları da kendi kişisel hafızalarının bir parçası hâline getirdiklerini düşünüyor musunuz?

Bu gerçekten çok güzel bir soru. Evet, travmanın kuşaktan kuşağa aktarılabileceğine inanıyorum. Travma çocuklara yalnızca öğretilebilir bir şey değil; aynı zamanda onlara miras da bırakılabilir. Tıpkı diğer her şey gibi. Atalarımızdan onların bütün deneyimlerini devralırız. Hikâyelerini, sözlerini, sevgilerini ve travmalarını… Evet, buna gerçekten inanıyorum.

Romanda şiddeti fiziksel bir eylemden çok, insanlara neyi hatırlamaları, neden korkmaları ve kendilerini nasıl tanımlamaları gerektiğini öğreten bir güç olarak görüyoruz. Sizce korku, bir topluluğun kolektif kimliğini oluşturmak için kullanılabilecek en güçlü araçlardan biri mi?

Korkunun, bir bireyi ya da bir grup insanı manipüle etmek için kullanılabilecek bir araç olduğuna inanıyorum. Tarihe bakarsanız bunun farklı yerlerde ve farklı dönemlerde nasıl gerçekleştiğini görmek için çok fazla araştırma yapmanıza gerek yok. Bugün de dünyanın dört bir yanındaki mevcut siyasi iklimde bunun örneklerini görebilirsiniz.

İnsana korkması öğretilirse, korku zamanla kimliğinin bir parçasına dönüşür.

Buna Guatemala’yı örnek verebilirim. On yıllar boyunca insanlara, hükümete ya da diktatöre karşı seslerini yükselttikleri takdirde öldürülecekleri ya da ortadan kaybedilecekleri öğretildi. Bu durum uzun yıllar boyunca devam etti. Bunun bugünkü sonucu ise insanların konuşmaktan korkması. Guatemala’da sesini yükseltmek tehlikeli bir şey. İster gazetecilik yoluyla olsun, ister kitaplarda, söyleşilerde ya da radyoda olsun; iktidardakileri eleştirir, onların aleyhinde bir şey söylerseniz başınıza kötü şeyler gelebilir.

Bunun sonucunda insanlar seslerini çıkarmamayı tercih ediyor. Böylece korkunun beslediği bir sessizlik kültürü ortaya çıkıyor.

Geçmişte yaşananların farklı insanlar tarafından farklı biçimlerde hatırlanması, romanda gerilim yaratan unsurlardan biri. Aynı olayın tanıkları arasında ortaya çıkan bu mesafe, ortak bir geçmişe sahip olmanın insanları aynı hakikatte buluşturmaya yetmediğini mi gösteriyor?

Evet, belleğin ne kadar güvenilmez olabileceği beni her zaman büyülemiştir. Biliyorsunuz, kendi anılarımızı kendimiz düzenleriz. Hoşumuza gitmeyen kısımları siler, hoşumuza gidenleri ise olduğundan daha belirgin hâle getiririz. Belirli bir anıya ilişkin hatırladıklarımız zamanla değişir. Üstelik aynı deneyimi birlikte yaşamış farklı insanların o deneyime dair anıları da birbirinden farklıdır.

Buna kitaptaki kamp gününü örnek verebilirim. Romandaki bu bölüm, tıpkı yazdığım diğer her şey gibi, gerçek bir deneyim üzerine kurulu. Ben her zaman son derece kişisel, mahrem bir deneyimle yola çıkarım; ardından bu kurmacaya dönüşür. Dolayısıyla bu bir kurmaca, bir roman ama yaşanmış bir güne dayanıyor.

Benimle aynı günü yaşamış bazı arkadaşlarıma ulaşıp o günü nasıl hatırladıklarını sordum. Buna kardeşim de dahil. Her biri farklı hatırlıyordu. Benim unuttuğum şeyleri hatırlıyorlardı; benim hatırladığım bazı şeyleri ise onlar hatırlamıyordu. Böyle olunca da bütün bunların içinde gerçeğin nerede olduğu sorusu ortaya çıkıyor.

Ortada bir film yok, yaşananlara ilişkin herhangi bir kanıt da yok. Elimizde yalnızca o güne dair anılarımız var. Oysa anılar güvenilir değildir. Zaten tam da bu özellikleri onları kurmaca için son derece elverişli kılıyor.

Tarantula’da sessizlikler, söylenmeyenler ve doğrudan gösterilmeyen şiddet de anlatılan olaylar kadar etkili. Bir yazar olarak okurun hayal gücüne bırakılan alanın, açıkça anlatılanlar kadar güçlü olabileceğine inanıyor musunuz?

Kesinlikle. Sessizlikler… Bence anlattığımız hikâyelerde söylediklerimiz kadar söylemediklerimiz de önemli. Sizin de sorunuzda belirttiğiniz gibi, okurun hayal gücüne bıraktıklarımız… Bir yazarın yapabileceği en önemli şeylerden biri, belki de en önemlisi budur.

Birine yazmayı öğretirken aktarılması en zor şeylerden biri de bu. Çünkü bu sezgisel bir mesele. Nelerin söylenmeden bırakılmasının daha doğru olduğunu ve bunun yolunu hissederek bulmanız gerekiyor.

Özünde ben bir öykü yazarı gibi yazıyorum. En sevdiğim anlatım mesafesi de bu. İster bir paragraf, ister bir sayfa, isterse beş sayfa olsun; kısa ve yoğun yazma aralıklarıyla ilerlemeyi seviyorum.

Öykü de aslında böyle işler. Bağırılanlardan çok, sessizliklerle ilgilidir.

Eduardo’nun çocukluk deneyimi ile yıllar sonra Paris ve Berlin’de gerçekleşen karşılaşmaları, birbirini tamamlayan farklı zaman katmanları oluşturuyor. Bu üç zamanın doğrusal bir anlatı yerine birbirinin içine geçerek ilerleyişinin, okurun geçmişle kurduğu ilişkiyi nasıl şekillendirmesini istediniz?

Evet, kitabın üç farklı zaman çizgisi var. Sizin de belirttiğiniz gibi, kampta yaşanan gün, Paris’teki buluşma ve Berlin’deki buluşma. Bu üç zaman çizgisini iç içe geçirmek zorunda olduğumu en başından, daha doğrusu hemen anladım.

Çünkü kitabı yapılandırmanın başka bir yolu da olabilirdi: Önce birinci bölüm ya da birinci kısım olarak kamp gününü anlatmak, ardından ikinci bölümde Paris’i, üçüncü bölümde ise Berlin’i ele almak. Ancak çok erken bir aşamada, okuru bekleterek hikâyenin gerilimini artırabileceğimi fark ettim.

Bu nedenle kamp gününün hikâyesini yavaş yavaş, diğer iki önemli sahneyle iç içe geçirerek anlatmaya karar verdim: Paris’te Regina ile yapılan buluşma ve Berlin’de Samuel Blum ile yapılan buluşma.

Romanın kısa hacmine rağmen geniş bir tarihsel ve duygusal alan açması dikkat çekiyor. Bir hikâyeyi uzatmak yerine eksilterek anlatmak, sizin edebiyat anlayışınızda nasıl bir yere sahip?

Eksiltmenin rolü ve anlatımdaki kısalık meselesine öncesinde biraz değinmiştim. Bütün kitaplarım oldukça kısa. Çok ince, hacim olarak küçük kitaplar. Sanırım bu, yazdıklarım arasında en uzun olanı.

Mühendislik okudum. Hem mizaç olarak hem de eğitimim bakımından bir mühendisim. Bu yüzden benim için mesele, hikâyeyi olabildiğince yalınlaştırmak, okurun zamanını boşa harcamamak ve anlatıyı özüne indirgemek.

Buna kısalık diyebilirsiniz ama ben başka türlü tanımlamayı tercih ederim: Okura yalnızca gerekli olanı vermek. Bir kelime fazlasını bile değil.

Çocukluk, edebiyatınızda geçmişe dönüp bakılan bir dönemden çok, bugünü anlamlandırırken yeniden ziyaret edilen bir yer gibi görünüyor. Yetişkinlikte hâlâ çocukluğunuzun içinden konuştuğunuzu hissettiğiniz oluyor mu?

Belki de en önemli mesele çocukluk.

Diğer kitaplarımı da okursanız -umarım yakında Türkçede de yayımlanırlar- çocukluğa sürekli geri döndüğümü göreceksiniz. Her zaman. Hatta neredeyse orada bazı ipuçları arıyormuşum gibi. Evet, ilk on yılıma dair izlerin peşindeyim.

1971’de Guatemala’da doğdum. 1981’de, onuncu yaş günümde ülkeden ayrıldık. Dolayısıyla hayatımın ilk on yılı Guatemala’da ve İspanyolca konuşarak geçti. Sanırım İspanyolca yazmamın temel nedenlerinden biri de bu. İngilizce düşünüyor olmama rağmen yalnızca İspanyolca yazıyorum. Yazarken de sürekli o yıllara geri dönüyorum.

Romanlarınızda aile hikâyeleri, tarihsel olaylar ve kişisel deneyimler birbirine eklenerek daha büyük bir anlatı oluşturuyor. Yazmaya başladığınızda bir sonraki kitabınızın önceki kitaplarınızla nasıl ilişkileneceğini biliyor musunuz, yoksa kitaplarınız geriye dönük olarak mı birbirlerini tamamlıyor?

Bu da önemli bir soru. Bir kitap yazmaya başladığımda, onun okurlarla nasıl bir bağ kuracağına dair hiçbir fikrim olmuyor. Hatta yazarken ne hakkında yazdığımı bile bilmiyorum. Bunu anlamak ya da açıklamak gerçekten çok zor ama ben yalnızca bir imgeyle başlıyorum.

Örneğin, çığlık sesleriyle uyanmak. Ya da büyükbabamın ön kolundaki dövme. Veya Guatemala’da bir gölde boğulmuş küçük bir çocuk. Bir imgeyle başlıyor, ardından yalnızca o imgeyi betimlemeye koyuluyorum. Sonrasında ne olacağına dair hiçbir fikrim yok. Hikâyenin nereye varacağını, kısa mı yoksa uzun mu olacağını bilmiyorum. Onun üzerinde küçük bir tohum gibi çalışıyorum. Sonra bu küçük tohumları birer birer masanın üzerine koymaya başlıyorum.

Bu süreç, küçük sahnelerden hangilerinin birbiriyle ilişkili olduğunu, hatta aralarında nasıl bir ilişki bulunduğunu bilmeden aylarca, bazen yıllarca sürebiliyor. Ta ki bir gün o bağlantıları görene kadar. Yavaş yavaş bir kitap görmeye başlıyor ve bu küçük parçaları bir araya getiriyorum.

Kitaplarımı okurken parçalı bir anlatımla karşılaşmanızın nedeni de bu. Çünkü gerçekten parçalılar. Parçalar hâlinde yazıldılar. Ardından, bu parçaları bir araya getirdiğim son derece akılcı, mühendislik yaklaşımına dayanan bir süreç başlıyor.

Aynı zamanda yazdığım kitabın diğer kitaplarımla nasıl bir bütün oluşturacağını da bu aşamada belirliyorum. Bildiğiniz gibi, bütün kitaplarım birbiriyle bağlantılı. Hepsinin anlatıcısı aynı Eduardo Halfon. Karakterler yeniden ortaya çıkıyor, hikâyeler kaldıkları yerden devam ediyor…

Ama bütün bunlar, deyim yerindeyse, sonradan yapılan bir kurgu ve düzenleme aşamasında gerçekleşiyor. Yazma sürecinin içinde değil, hele en başında hiç değil.

Önceden hazırlanmış bir taslak yok, herhangi bir planlama da yok.

Otobiyografik ögeler okura yeni kapılar açarken, sizin hayatınızda ve yazı serüveninizde nasıl bir değişikliğe sebep oluyor? Bu süreçte yazmak, geçmişte yaşadığınız olaylara ve kendinize bakışınızı da değiştiriyor mu?

Benim için yazmak, yaşamaktan ayrı bir şey. Hayatım yazdıklarımı besliyor elbette; yaptığım yolculuklar, tanıştığım insanlar, bulunduğum yerler… Bütün bunlar yazdıklarıma yansıyor. Ancak bunun tersi yönde bir etkileşim söz konusu değil. Yani yazdıklarım hayatımı beslemiyor ya da en azından ben öyle olduğunu düşünmüyorum.

Borges, Rulfo, Cortázar ve Latin Amerika edebiyatının diğer önemli isimleriyle güçlü bir edebî gelenek içinden geliyorsunuz. Sizi yazmaya teşvik eden, düşünme biçiminizi değiştiren yazarlar ve kitaplar hangileri oldu?

Edebiyatla oldukça geç tanıştım. Bilmiyorum, hakkımda bunu daha önce okudunuz mu ama hayatım boyunca hiç kitap okumadım, kitapları sevmedim. Sporda ve matematikte her zaman iyiydim. Hepsi bu kadardı. Sonra mühendislik eğitimi aldım. Okur olmam ise yirmili yaşlarımın sonlarında, tamamen tesadüfen gerçekleşti. Yeniden Guatemala’daydım ve bir şekilde kendimi okur olarak buldum. Edebiyatı keşfettiğimde yaklaşık yirmi sekiz yaşındaydım. Sonrasında bir bağımlı gibi, büyük bir açlıkla okumaya başladım. Sanırım okurluk hayatım üç farklı evreden geçti. İlk evre inanılmazdı. Okumak adeta bir uyuşturucu gibiydi. Durmaksızın okuyordum. Güzelliği aramak; edebiyatın beni sarsmasını, büyülemesini istiyordum.


Ancak yazmaya başladığımda farklı türde bir okura dönüştüm. Artık nasıl yazıldığını anlamaya çalışarak okuyordum. Borges bunu nasıl yapmıştı? Hemingway bir hikâyeyi nasıl işler hâle getiriyordu? Kafka, Kafka olmayı nasıl başarmıştı? Böylece okuma biçiminiz, kitaplara yaklaşımınız da değişiyor.

Üçüncü evre ise kitaplarımı yayımlamaya başladığım, belki de hâlâ içinde bulunduğum evre. Artık oldukça sabırsız bir okur oldum. Çünkü eskisi kadar zamanım yok. Zayıf bir düzyazıya tahammülüm kalmadı. Klasiklere giderek daha sık dönüyorum.

Aslında Borges, Rulfo ve Cortazar gibi Latin Amerikalı yazarlardan çok İngilizce öykü geleneğindeki Amerikalı yazarlara daha yakınım: Hemingway, Cheever, Faulkner ve Carver… Bunun nedeni hem mizacım hem de dilim. İngilizceye de İspanyolcadan daha yakınım. Dolayısıyla dönüp dönüp okuduğum yazarlar onlar.

Ancak özellikle bir isim vermem gerekirse, benim için bugüne kadar edebî bir mihenk taşı olan ve bunu hâlâ sürdüren yazarlardan biri Roberto Bolaño’dur. Edebiyatı keşfettiğim dönemde Bolaño da henüz Bolaño olma yolundaydı. O yıllarda onun bütün kitaplarını okumak inanılmaz bir deneyimdi. Bana sunulan, dışarıdan tanımlanmış imgesinden çok farklı bir Latin Amerika ile karşılaşmıştım. Daha kozmopolit bir Latin Amerika’yla ve diliyle. Her şeyden önce dile odaklanmış ve yalnızca dile konsantre olmuştum…

Söyleşi: Emre Kalcı

Fotoğraf: Vanesa Lara

Bir Cevap Yazın

Popüler